Revista de Estudios Sociales

rev. estud. soc. | eISSN 1900-5180 | ISSN 0123-885X

Análise comparativa de fatores comportamentais e emocionais entre população vítima e não vítima do conflito armado colombiano

No. 95 (2026-01-31)

Resumo

Este artigo tem como objetivo comparar as manifestações emocionais e comportamentais das vítimas do conflito armado na Colômbia com as pessoas não vítimas. Essa problemática se torna relevante ao considerar as experiências traumáticas que o conflito armado impôs à vida dos cidadãos e como isso implica manifestações comportamentais e emocionais diferenciadas em comparação com pessoas que não foram sujeitos de vitimização. A metodologia utilizada baseou-se em uma abordagem mista, com desenho correlacional e análise descritiva, que buscou identificar os aspectos mais importantes das manifestações diferenciadas. A amostra foi composta por 100 pessoas que vivem no município de Tuluá, Valle del Cauca: 50 participantes são vítimas do conflito armado e 50 não. Os instrumentos usados durante a pesquisa foram o Teste de Inteligência Emocional Mayer-Salovey-Caruso (MSCEIT), para medir a inteligência emocional, e o Inventário de Pensamento Construtivo (CTI), para medir sistemas expe rienciais e racionais. A combinação desses instrumentos contribuiu para uma melhor compreensão das diferenças comportamentais e emocionais entre as duas populações. O estudo analisa e compara os fatores emocionais e comportamentais em ambos os grupos e contribui para a compreensão das respostas diferenciadas que a violência e o trauma geram em pessoas vítimas, em contraste com aquelas que não são. Os resultados indicam que as vítimas do conflito armado apresentam uma incidência emocional e comportamental maior do que a população não vítima, o que se traduz em respostas mais intensas a certas situações.

Palavras-chave: conflito armado, comportamental, emoções, vítimas

Referências

Bonanno, George A. 2021. “The Resilience Paradox”. European Journal of Psychotraumatology 12 (1). https://doi.org/10.1080/20008198.2021.1942642

Bonanno, George A., Shuquan Chen, Rohini Bagrodia e Isaac R. Galatzer-Levy. 2024.“Resilience and Disaster: Flexible Adaptation in the Face of Uncertain Threat”. Annual Review of Psychology 75: 573-599. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-011123-024224

Chousou, Pinepoli, Thomas Simos y Evdoxia Sakellaropoulou. 2021. “Constructive Thinking and Teaching SelfEfficacy of Greek Special Educators: Parallel or Crossover Topics?”. European Journal of Special Education Research 7 (3). https://doi.org/10.46827/ejse.v7i3.3870

Creswell, John W. y Vicki L. Plano Clark. 2018. Designing and Conducting Mixed Methods Research. 3.a ed. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

Cyrulnik, Boris. 2016. Los patitos feos: la resiliencia. Una infancia infeliz no determina la vida. Barcelona: Editorial Gedisa.

Ehring, Thomas y Anke Ehlers. 2014. “Does Rumination Mediate the Relationship between Emotion Regulation Ability and Posttraumatic Stress Disorder?”. European Journal of Psychotraumatology 5 (1). https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.23547

Epstein, Seymour. 1998. Constructive Thinking: The Key to Emotional Intelligence. Westport, CT: Praeger.

Epstein, Seymour. 2001. Manual del Inventario de Pensamiento Constructivo: una medida de la inteligencia emocional. Madrid: TEA Ediciones.

Epstein, Seymour. 2003. “Cognitive-Experiential Self-Theory of Personality”. En Handbook of Psychology: Personality and Social Psychology, editado por T. Millon y M. J. Lerner, 159-184. Nueva York: Wiley.

Epstein, Seymour. 2012. Manual del Inventario de Pensamiento Constructivo: una medida de la inteligencia emocional. 3.ª ed. Madrid: TEA Ediciones.

Epstein, Seymour. 2019. CTI. Inventario de Pensamiento Constructivo: una medida de la inteligencia emocional. 5.ª ed. Madrid: TEA Ediciones.

García-Vesga, María C. y Elsy Domínguez-de la Ossa. 2013. “Desarrollo teórico de la resiliencia y su aplicación en situaciones adversas: una revisión analítica”. Revista Latinoamericana de Ciencias Sociales, Niñez y Juventud 11 (1): 63-77. http://www.scielo.org.co/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1692-715X2013000100003

Goleman, Daniel. 1995. Emotional Intelligence: Why It Can Matter More than IQ. Nueva York: Bantam Books.

Grotberg, Edith. 1995. La resiliencia en el mundo real: cómo superar las adversidades. Ciudad de México: FCE.

Hernández-Sampieri, Roberto y Christian Mendoza. 2008. Metodología de la investigación: los métodos mixtos. Ciudad de México: McGraw-Hill.

Hernández-Sampieri, Roberto, Carlos Fernández-Collado y María del Pilar Baptista-Lucio. 2014. Metodología de la investigación. 6.ª ed. Ciudad de México: McGraw-Hill.

Jiménez Ruiz, Luz K., Miladys Redondo Marín y Renato R. Martínez Martínez. 2022. “La inteligencia emocional y las estrategias de afrontamiento de las mujeres desplazadas víctimas del conflicto armado”. Anuario de Psicología Jurídica 32 (1): 87-93. https://doi.org/10.5093/apj2021a24

Kuznietsov, M., Oksana Hrytsuk, Taras Zhvaniia, Tamara Khomulenko y Liudmyla Lysenko. 2025. “The Role of Emotional Intelligence in Psychological Rehabilitation after Traumatic Events in Military Personnel”. Health Leadership and Quality of Life 4 (869). https://doi.org/10.56294/hl2025869

Lane, Rebecca, Hannah Taylor, Fiona Ellis, Imogen Rushworth y Kenny Chiu. 2025. “Resilience and Its Association with Mental Health among Forcibly Displaced Populations: A Systematic Review and Meta-Analyses”. Journal of Affective Disorders 379: 387-400. https://doi.org/10.1016/j.jad.2025.03.015

Masten, Ann S. 2014. Ordinary Magic: Resilience in Development. Nueva York: Guilford Press.

Masten, Ann S. y Dante Cicchetti. 2016. “Resilience in Development: Progress and Transformation”. Development and Psychopathology 33 (2): 547-561. https://doi.org/10.1002/9781119125556.devpsy406

Masten, Ann S., Fanita A. Tyrell y Dante Cicchetti. 2023. “Resilience in Development: Pathways to Multisystem Integration”. Development and Psychopathology 35 (5): 2103-2112. https://doi.org/10.1017/S0954579423001293

Mayer, John D. y Peter Salovey. 1997. “What Is Emotional Intelligence?”. En Emotional Development and Emotional Intelligence: Educational Implications, editado por Peter Salovey y David Sluyter, 3-31. Nueva York: Basic Books.

Mayer, John D., Peter Salovey y David R. Caruso. 2023. MSCEIT. Test de Inteligencia Emocional Mayer-Salovey Caruso. 3.ª ed. Madrid: TEA Ediciones.

Moreno-Manso, Juan M., María E. García-Baamonde, Eloísa Guerrero-Barona y José M. Pozueco-Romero. 2017. “Emotional Competence Disorders and Social Communication in Young Victims of Abuse”. Journal of Child and Family Studies 26 (3): 701-708. https://doi.org/10.1007/s10826-016-0596-1

Neagoe, Ioana M. 2018. “Using the Intelligence of the Experiential Mind in Decoding Facial Expressions”. Journal of Experiential Psychotherapy 21 (1): 81-95. https://journals.indexcopernicus.com/api/file/viewByFileId/276371

Paradiso, Sergio, Janelle N. Beadle, Vanessa Raymont y Jordan Grafman. 2016. “Suicidal Thoughts and Emotion Competence”. Journal of Clinical and Experimental Neuropsychology 38 (8): 887-899. https://doi.org/10.1080/13803395.2016.1172558

Rueda, Pilar, Nuria Pérez-Romero, María Victoria Cerezo y Pablo Fernández-Berrocal. 2022. “The Role of Emotional Intelligence in Adolescent Bullying: A Systematic Review”. Psicología Educativa 28 (1): 53-59. https://doi.org/10.5093/psed2021a29

Sambol, Stjepan, Emra Suleyman y Michelle Ball. 2025. “The Roles of Ability Emotional Intelligence in Predicting Affective Decision-Making”. BMC Psychology 13 (503). https://doi.org/10.1186/s40359-025-02779-w

Sánchez-Álvarez, Nicolás, Natalio Extremera y Pablo Fernández-Berrocal. 2016. “The Relation between Emotional Intelligence and Subjective Well-Being: A Meta-Analytic Investigation”. The Journal of Positive Psychology 11 (3): 275-285. https://doi.org/10.1080/17439760.2015.1058968

Southwick, Steven M. y Dennis Charney. 2018. Resilience: The Science of Mastering Life’s Greatest Challenges. Cambridge: Cambridge University Press.

Torrijos Fincias, Patricia y Natalia Pérez Escoda. 2014. “Pensamiento constructivo y desarrollo emocional en los estudiantes universitarios”. En I Congrés Internacional d’Educació Emocional. X Jornades d’Educació Emocional. Psicologia positiva i benestar, 220-234. Barcelona: Institut de Ciències de l’Educació/Universitat de Barcelona.

Ungar, Michael. 2021. Multisystemic Resilience: Adaptation and Transformation in Contexts of Change. Oxford: Oxford University Press.

Walsh, Froma. 2012. Resiliencia familiar: estrategias para su fortalecimiento. Buenos Aires: Amorrortu.

World Medical Association. 2013. “Declaration of Helsinki: Ethical Principles for Medical Research Involving Human Subjects”. JAMA 310 (20): 2191-2194. https://doi.org/10.1001/jama.2013.281053

Zhylin, Mykhailo, Viktoriia Mendelo, Uliana Varnava, Aartem Savinok y Kateryna Bazylenko. 2024. “The Relationship Between Addiction and Emotional Intelligence in the Ukrainian Socio-Cultural Context: Challenges of Emigration”. Salud, Ciencia y Tecnología - Serie de Conferencias 3: 756. https://doi.org/10.56294/sctconf2024.756

Licença

Copyright (c) 2026 Alexandra Vallejo Mejía, Mónica Alexandra Reyes Cuartas, Sebastián Reyes Leal

Creative Commons License

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.